Bir “Sen”in “O”ya Dönüşmesinin Hüznü

Bir evliliğin sona erdiğini söylemek kolaydır. Sona erenin ne olduğunu anlamak daha uzun sürer.

Birlikte kurulmuş bir ev, paylaşılmış yıllar, çocuklar, alışkanlıklar, gelecek tasarıları… Ayrılık bunların her birine dokunur. Fakat insanı kimi zaman en derinden yaralayan, bir başkasının hayatındaki yerini kaybetmesidir. Bir zamanlar yüzünü görünce değişen yüzün artık değişmemesi; günün sonunda anlatacaklarının bir karşılığının kalmaması; aynı masada otururken bile kendini uzakta hissetmek.

Bazen bir insanı kaybederken, onun yanında olabildiğimiz kendimizi de kaybederiz.

Evlilik ve boşanma üzerine düşünmek, bu nedenle insanın nasıl sevdiğini, neye bağlandığını, nelerden korktuğunu ve kendi hayatının sorumluluğunu nasıl üstlendiğini düşünmektir. Varoluşçu felsefe ve onunla yakın sorular etrafında buluşan düşünürler, bu deneyimin kolayca dile gelmeyen taraflarını görmemize yardımcı olabilir.

Buber: Beni gören “Sen” nereye gitti?

Martin Buber, Ben ve Sen’de “Ich werde am Du” der. Türkçeye, “Ben, Sen’le ilişkimde ben olurum” diye çevirebiliriz. Bir başka insanla kurduğumuz ilişki, nasıl biri olduğumuzun oluşumuna katılır. Buber’in Ben–Sen ilişkisinde karşımdaki, özelliklerini sıraladığım veya ihtiyaçlarıma göre değerlendirdiğim bir nesneye indirgenemez; bütün varlığıyla karşılaştığım bir insandır.¹

Evlilikte bu karşılaşmanın gündelik karşılıkları vardır: Henüz tamamlayamadığımız bir cümlenin sabırla beklenmesi, korkumuzun küçümsenmemesi, kendi hakkımızda bile söylemekten çekindiğimiz bir şeyi anlatabilecek güveni bulmamız.

Buber aynı eserde şu cümleyi de kurar: “Yazgımızın yüce hüznü şudur: Dünyamızdaki her Sen, bir O’ya dönüşmek zorundadır.” Burada sevginin zorunlu sonunu ilan etmez. Doğrudan karşılaşmanın süreklilik içinde korunamayacağını, sevginin de canlı karşılaşma ile onun örtük kaldığı dönemler arasında sürdüğünü anlatır. Yeniden karşılaşmak mümkündür.¹

Bu ayrımı evliliğe taşıdığımızda, eşlerin birbirlerini yalnızca rollerinden ibaret görmeye başlaması üzerinde durabiliriz. Karşımızdaki giderek evi geçindiren, işleri yürüten, çocuklarla ilgilenen, beklentileri karşılayan kişiye dönüşür. Onun ne hissettiğini merak etmek azalır; ne yapması gerektiğine ilişkin kanaatler çoğalır.

İlişkinin hüznü, bazen tam burada yoğunlaşır: Bir insan hakkında çok şey biliyor, fakat artık onunla pek az karşılaşıyor olabiliriz.

Boşanma ise kimi zaman, uzun süredir kaybedilmiş bu karşılaşmaya verilen son addır. Buber’in açtığı soru yine de kalır: Birbirimize yeniden bakabilecek miyiz?

Kierkegaard: Sevgiyi zamanın içinde seçmek

İlk karşılaşmanın canlılığını özlemek anlaşılırdır. Fakat bir ilişkinin değerini sürekli o ilk günün heyecanıyla ölçmek, birlikte geçirilen zamanın başka imkânlarını görmemizi engelleyebilir.

Kierkegaard’ın Ya/Ya da eserinin ikinci bölümünde Yargıç Wilhelm, evliliği etik bağlılık açısından savunur. Aşkın zaman içinde üstlenilmesi, bir seçimin yaşanarak sürdürülmesi önem kazanır. Bu, eserdeki bir düşünsel konumdur; Yargıç’ın bütün sözlerini doğrudan Kierkegaard’ın son hükmü sayamayız.²

Buradan evliliğe ilişkin şu soruyu çıkarabiliriz: Sevgimizin içinde, heyecanın azaldığı günleri taşıyabilecek bir irade var mı?

Birlikte yaşamak, sevdiğimiz insanı yorgunken, hasta olduğunda, kaygılandığında da tanımayı gerektirir. Birbirini yeniden seçmek; dinlemeye, değişmeye, verilen zararı görmeye ve onarmaya yönelik davranışlarda görünür olur. Geçmişte verilmiş bir söz, bugünün ilgisini kendiliğinden üretmez.

Aynı nedenle, bağlılık üzerine düşünürken onun kim tarafından ve nasıl taşındığına da bakmak gerekir. İlişkinin bütün yükünün tek kişiye bırakıldığı yerde, “emek vermek” çağrısı giderek o kişinin tükenmesini talep edebilir.

Kierkegaard’ın açtığı tartışma bizi kararın ciddiyetine götürür. Kalmanın da gitmenin de insanın üstlenmesi gereken sonuçları vardır. Bir kararın sorumluluğunu taşımak, onu yalnızca o anki duygumuzla açıklamaktan daha fazlasını gerektirir.

Sartre: Beni özgürce sev, ama gitme

Sartre, Varlık ve Hiçlik’te sevme arzusunun içindeki zor bir gerilimi inceler. Seven kişi, karşısındakinin kendisini özgürce seçmesini ister. Bununla birlikte, bu seçimin değişebilme ihtimalini ortadan kaldırmaya çalışır. Sevilenin özgürlüğü hem arzulanan şeydir hem de kaygının kaynağıdır.³

Bu gerilimin evlilikteki sesi tanıdıktır: Benimle kendi isteğinle ol; fakat isteğin hiçbir zaman değişmesin.

İnsan, sevildiğinden emin olmak ister. Ancak bu güvenceyi karşısındakinin hayatını denetleyerek sağlamaya çalıştığında, kendi aradığı yakınlığı da zedeleyebilir. Telefonları kontrol etmek, arkadaşlıkları sınırlamak, her mesafeyi sadakatsizlik saymak, birlikte kalmanın koşulunu giderek daraltır.

Sartre’ın çözümlemesinden hareketle şöyle düşünebiliriz: Bir insanın gitmesini zorlaştırmak, onun kalmayı istemesini sağlamaz.

Öte yandan özgürlük, verilen sözlerin veya başkasının incinebilirliğinin yok sayılması için de kullanılamaz. “Ben böyle istiyorum” cümlesi bir kararın başlangıcı olabilir; kararın bütün ahlaki açıklamasını tek başına taşıyamaz. Sevdiğimiz insanın hayatına girmiş olmak, seçimlerimizin onun dünyasında da bir karşılığı bulunduğunu kabul etmeyi gerektirir.

Beauvoir: İki kişinin geleceğine yer var mı?

Simone de Beauvoir, Belirsizlik Ahlakı’nda kişinin kendi özgürlüğünü istemesiyle başkalarının özgürlüğünü istemesi arasında bağ kurar. Özgürlük, başkalarının varlığını ve imkânlarını hesaba katan bir sorumluluk taşır.⁴

Bu düşünce evliliğe uygulandığında, ilişkinin iki kişinin de geleceğine yer açıp açmadığını sorabiliriz.

Birinin mesleği gelişirken diğerinin bütün arzuları süresiz erteleniyorsa; birinin yalnız kalma ihtiyacı anlaşılır bulunurken diğerinin ihtiyacı suçlulukla karşılanıyorsa; ortak hayatın sürmesi için sürekli aynı kişinin küçülmesi gerekiyorsa, birlikte kurulan dünyanın nasıl paylaşıldığına bakmak gerekir.

Üstelik seçimlerin maddi koşulları vardır. Geliri, barınma olanağı veya destek çevresi bulunmayan birine “özgürce karar ver” demek, onun kararını zorlaştıran gerçekleri değiştirmez.

Ayrılık da bu açıdan düşünülmelidir. Kendi geleceğini yeniden kurma isteğine, başkasının ve varsa çocukların hayatına ilişkin sorumluluklar eşlik eder. Özgürlüğün insani değeri, bu sorumluluklarla nasıl ilişki kurulduğunda görünür olur.

Heidegger: Sevdiğimiz insanın hayatında nasıl yer kaplarız?

Heidegger, Varlık ve Zaman’da başkasına yönelik ihtimamın iki uç imkânını ayırt eder. Birinde kişi ötekinin yerine geçer, onun üstlenmesi gerekenleri devralır ve onu bağımlı kılabilir. Diğerinde ise ötekinin kendi varoluş imkânlarını üstlenmesine alan açar.⁵

Bu ayrımı yakın ilişkilere taşıdığımızda, iyi niyetle başlayan bazı davranışları yeniden düşünmek mümkün olur. Her kararı onun adına vermek, neye ihtiyaç duyduğunu ondan daha iyi bildiğini varsaymak, yaşayacağı güçlükleri sürekli önceden ortadan kaldırmak… Bunların içinde sevgi bulunabilir; zamanla denetim de yerleşebilir.

Birlikte olmak, ötekinin hayatında ne kadar çok yer kapladığımızla ölçüldüğünde, onun kendi başına var olabileceği alan daralır.

Evlilikte yakınlığın yanında bir mesafeye de ihtiyaç duyulabilir: düşünmek, arkadaşlık kurmak, tek başına bir şey yapmak, henüz paylaşmaya hazır olmadığı duyguları anlamak için. Bu alanın varlığı, ilişkinin kendi içinde nefes almasını sağlar.

Ayrılık düşüncesi belirirse de sorulabilecek soru şudur: Bu ilişkide kendi hayatımı yaşayabilmem için yer açılabiliyor mu?

Jaspers: Bildiğimiz hayat artık yetmediğinde

Karl Jaspers, ölüm, acı, mücadele, rastlantı ve suçlulukla yüzleştiğimiz temel varoluş koşullarını “sınır durumları” kavramıyla ele alır. Bunlar insanın hayat üzerindeki hâkimiyetinin sınırlarını açığa çıkarır; alışılmış açıklamalarımızın yetmediği yerde, kendimizi ve varoluşumuzu yeniden sorgulamamız mümkün olur.⁶

Boşanmayı bu kavramın ışığında düşündüğümüzde, bazı ayrılıkların neden bir hayat düzeninin çözülmesinden daha sarsıcı yaşandığını anlayabiliriz. Kişi eşini, ortak geleceğini, kendisine ilişkin güvenini ve hayatın nasıl ilerleyeceğine dair tasarımını aynı anda kaybedebilir.

Dün kolayca cevapladığı sorular bugün karşısında büyür: Ben kimim? Neye dayanıyorum? Kendi payıma düşen sorumluluk ne? Bundan sonra nasıl yaşayacağım?

Böyle bir sarsıntının insanı kendiliğinden olgunlaştıracağını söyleyemeyiz. Acı bazen insanı kapatır; bazen de daha önce bakamadığı yerlere bakmaya yöneltir.

Buradaki imkân, yaşananı hemen bir kazanç hikâyesine dönüştürmek zorunda olmamaktır. İnsan bir süre yalnızca kaybetmiş, şaşırmış ve incinmiş olabilir. Kendi hayatını yeniden anlamlandırmak, bu duygulara yer açmayı da içerir.

Camus: Kendini yeniden duyabilmek için uzaklaşmak

Camus, evlilik ve ayrılık üzerine düşünürken özellikle dikkatli okunmayı hak eder. Ondan hareketle bir “kendini bulmak için mutlaka ayrılmalısın” kuralı çıkarmak, metinlerinin gerilimini fazla kolay bir cevaba indirger.

Yaz kitabındaki “Minotauros ya da Oran’da Mola” denemesinde şöyle der:

“Dünyayı anlamak için bazen ondan yüz çevirmek; insanlara daha iyi hizmet etmek için onları bir süre uzakta tutmak gerekir.”⁷

Bu cümlenin bağlamında, zihnin kendini toparlayabileceği bir yalnızlığın arayışı vardır. Evliliğe ilişkin bir boşanma öğüdü vermez. Bununla birlikte, kendi sesimizi yeniden duyabilmek için zaman zaman mesafeye ihtiyaç duyabileceğimizi düşünmemize imkân tanır.

Bir ilişkinin içinde insan kendi isteklerini giderek daha az fark edebilir. Gününü başkasının beklentilerine göre düzenlerken neyi sevdiğini, neye öfkelendiğini, nelerden vazgeçtiğini ayırt etmekte zorlanabilir. Bir gün, hayatının işlediğini fakat kendisinin o hayatın içinde pek az yer tuttuğunu hisseder.

Bu durumda uzaklaşmak farklı biçimler alabilir: yalnız geçirilen bir zaman, yeniden kurulan bir arkadaşlık, kişisel uğraşlara dönüş, ilişkide sınırların konuşulması. Bazen de ortak yaşamın sona ermesi gündeme gelir. Mesafenin değeri, insanın kendisiyle daha dürüst bir ilişki kurmasına ne ölçüde imkân verdiğinde aranabilir.

Janine’in gecesi

Camus’nün Sürgün ve Krallık kitabındaki “Zina Yapan Kadın” öyküsü, bu düşünceyi bir insanın yaşantısı içinde görünür kılar.

Janine, kocası Marcel ile yaptığı yolculukta hayatının daralmışlığını hisseder. Evliliği ona yalnız yaşlanma korkusundan uzak bir hayat sunmuş, fakat yıllar içinde başka imkânlar geride kalmıştır. Çölün ve gecenin genişliği karşısında, gündelik yaşamının içine sığmayan bir varoluş duygusuyla karşılaşır. Öyküdeki “zina”, başka bir sevgiliyle yaşanmış bir ilişkinin anlatımı değildir; Janine’in dünyayla ve kendi derin varlığıyla kurduğu yoğun temas üzerinden okunabilir.⁸

Camus burada okura bir boşanma kararı verdirmez. Janine’in deneyimi bize şu soruyu bırakır: Bir insan, kurduğu hayatın içinde kendinden ne kadar uzaklaşabilir?

Bu soruyu ayrılığa taşıdığımızda, bazen terk edilmek istenenin yalnızca bir kişi olmadığını düşünebiliriz. Kişi, içinde sesinin kısıldığı bir ilişki biçiminden, sürekli ertelediği bir hayattan, kendisini tanıyamaz hâle geldiği gündelik düzenden çıkmak istiyor olabilir.

Yine de ayrılıkla açılan alanın nasıl yaşanacağı belirsizdir. Eski ilişkide konuşulamayan ihtiyaçları ve tekrar eden davranışları fark etmeden, aynı uzaklığı başka bir ilişkinin içinde yeniden üretmek mümkündür. Kendine dönüş, kapıdan çıktıktan sonra da süren bir uğraştır.

Ayrılığın içindeki “evet”

Camus, Başkaldıran İnsan’ın başında başkaldırının içindeki iki yönü birlikte düşünür: İnsan bir sınırın aşılmasına karşı çıkar ve aynı anda korunmaya değer bir şeyi olumlar. İtirazın içinde bir değer talebi vardır.⁹

Bu düşünceyi evliliğe uyarladığımızda, ayrılma isteğinin bazen kişinin kendi onuruna, sesine ve yaşama arzusuna sahip çıkma çabası olduğunu görebiliriz. Sürekli aşağılanmaya, korkuya veya kendini yok saymaya itiraz eden insan, nasıl bir hayatı kabul edebileceğini de söylemeye başlar.

Burada özen gösterilmesi gereken bir sınır daha vardır: Kendi incinmişliğini tanımak, karşısındakini bütünüyle değersiz bir varlığa dönüştürmeyi gerektirmez. İlişkinin sona ermesini istemekle geçmişte yaşanan her şeyi yalan saymak birbirinden farklı kararlardır.

Birlikte yaşanmış iyiliğin gerçekliği, bugün ayrılmanın gerekliliğiyle yan yana durabilir.

Ayrıldıktan sonra geriye kalan insan

Evlilik sona erdiğinde insanın geçmişi birden hükümsüzleşmez. Birlikte gülünmüş günler, paylaşılmış korkular, birbirine iyi gelmiş anlar yaşanmıştır. Sonraki kırgınlıklar onların anlamını değiştirebilir; fakat geçmişin bütünü hakkında tek bir hüküm vermek zorunda değiliz.

Aynı şekilde, bir ayrılık kişinin sevilmeye değer oluşuna ilişkin son karar değildir. Bir ilişkinin sürdürülememiş olması, insanın bütün hayatına verilecek bir başarısızlık adı hâline gelmemelidir.

Buber’in sorusuna buradan dönebiliriz. Bir zamanlar “Sen” dediğimiz insanla karşılaşmanın bitmesi, gelecekte yeniden bir başkasına açık olabilme imkânını ortadan kaldırmaz. Ancak bunun için önce kendi yaşadığımızı anlayabilecek zamana ihtiyaç duyabiliriz.

Bazı evliliklerde bu zaman, iki kişinin birbirine yeniden yaklaşmasını sağlar. Bazı ayrılıklarda ise insan, ortak hayatın ardından kendi günlerini yeniden kurmayı öğrenir: bir sofrayı, bir dostluğu, bir uğraşı, sabah kalkmak için küçük bir nedeni.

Belki evliliğe ve ayrılığa sorulabilecek en insani soru şudur:

Birlikteyken de ayrılırken de birbirimizin insan kalabilmesine ne kadar yer bırakıyoruz?

Kaynak ve çeviri notları

Bu yazı, filozofların kavramlarından hareket eden özgün bir denemedir. Evlilik ve boşanmaya ilişkin uygulamalar yazının yorumlarıdır; düşünürlerin doğrudan boşanma tavsiyeleri olarak okunmamalıdır. Buber ve Camus’den kısa alıntıların Türkçeleri bu çalışma için çevrilmiştir. “Varoluşçu düşünce” başlığı burada yakın düşünsel bağları da kapsar; anılan düşünürlerin tümünün aynı öğretiyi veya aynı etik görüşleri benimsediği varsayılmaz.

Martin Buber, Ben ve Sen (1923), I. bölüm; karşılaşmanın sürekliliği üzerine III. bölüm de karşılaştırılabilir.
Søren Kierkegaard, Ya/Ya da (1843), II. kısım, “Evliliğin Estetik Geçerliliği”.
Jean-Paul Sartre, Varlık ve Hiçlik (1943), III. kısım, III. bölüm, “Başkalarıyla Somut İlişkiler”, aşk incelemesi.
Simone de Beauvoir, Belirsizlik Ahlakı (1947), II. bölüm.
Martin Heidegger, Varlık ve Zaman (1927), §26, özellikle özgün sayfalama 122–123.
Karl Jaspers, Felsefeye Giriş (1950), II. bölüm, “Felsefenin Kaynakları”.
Albert Camus, Yaz (1954), “Minotauros ya da Oran’da Mola” (1939), açılış.
Albert Camus, Sürgün ve Krallık (1957), “Zina Yapan Kadın”.
Albert Camus, Başkaldıran İnsan (1951), ilk bölüm.

Hazırlanma tarihi: 26 Ekim 2026.